Stowarzyszenie DBAJ O KRĘGOSŁUP

www.dbajokregoslup.pl

Wady postawy ciała u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym

Grażyna Kempys, Ewa Kowalska, Jadwiga Nabielska

Wady postawy ciała uznano w końcu dwudziestego wieku jako zjawiska o charakterze społecznym co sprawiło, że problem ten znalazł się w kręgu zainteresowania nie tylko poszczególnych osób i całych zespołów badawczych, ale doprowadził w 1985 r. do wydania przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania specjalnego rozporządzenia o organizacji gimnastyki korekcyjno – kompensacyjnej w naszym kraju. Informacje będące podstawą podjęcia takich działań dotyczyły niepokojącego stanu zdrowia dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, u których coraz częściej rozpoznawano wady postawy ciała. W początkach lat osiemdziesiątych mówiono o problemie dotyczącym około 30 % populacji, kiedy dzisiaj otwarcie wyraża się przekonanie o skali rzędu 70 – 80 % dzieci i młodzieży w wieku szkolnym i wczesnoszkolnym.
Pomimo ponad dwudziestoletniej działalności naszej placówki, która powstała jako odpowiedź i panaceum na zagrożenia spowodowane tym zjawiskiem nie można jednoznacznie stwierdzić, że zrobiono już wszystko w tym zakresie. Kiedy w latach osiemdziesiątych XX w. wskazywano na rozpoczęcie nauki w szkole jako okresu najbardziej sprzyjającego powstawaniu wad postawy ciała u dzieci, obecnie granica tego problemu uległa gwałtownemu obniżeniu.
Wiek 5 – 7 lat jest uważany za okres krytyczny dla posturogenezy, wtedy właśnie rozpoznaje się najwięcej wad postawy ciała. Związane jest to z pewnością ze zmianą trybu życia dzieci, polegającą na przejściu ze swobodnego indywidualnie regulowanego reżimu ruchu, wysiłku i odpoczynku w narzucony kilkugodzinny system przebywania w pozycji siedzącej często w niewłaściwych warunkach. Częściowo wadom tym można zapobiec przez odpowiednią profilaktykę i właściwe postępowanie korekcyjne.
Na podstawie doświadczeń własnych w ramach prac zespołu metodycznego naszej placówki uznałyśmy, że warto stworzyć kompleksowy program pracy na potrzeby gimnastyki korekcyjnej dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.

MATERIAŁ I METODY BADAŃ

W przedszkolu nr 50 przeprowadzono badania postawy ciała w latach szkolnym 2003/2004 i 2004/2005. W badaniach uczestniczyły dzieci zakwalifikowane na zajęcia gimnastyki korekcyjnej przez lekarza ortopedę. Przez okres dwóch lat dzieci te ćwiczyły w zespołach 6 – 8 osobowych, dwa razy w tygodniu, wg proponowanego przez autorki programu korekcyjnego przy zachowaniu wysokiej indywidualizacji doboru ćwiczeń korekcyjnych. Każde z nich ćwiczyło w domu pod kontrolą rodziców realizując zestaw indywidualnych ćwiczeń dobranych odpowiednio do rozpoznanych u nich wad postawy ciała jak i możliwości dziecka. Dzieci badane były dwukrotnie na początku i na końcu roku szkolnego. W badaniach wykorzystano sylwetkową i punktową metodę oceny postawy ciała wg Kasperczyka. Zwracano uwagę na ustawienie głowy, barków, łopatek, bioder, oceniano wysklepienie i kształt klatki piersiowej oraz przednio – tylne krzywizny kręgosłupa oraz ukształtowanie kolan, wysklepienie stóp, ustawienie pięt. Sprawdzono występowanie garbu żebrowego lub wału lędźwiowego, asymetrii trójkątów tali i odchylenia kręgosłupa od osi w płaszczyźnie czołowej. Ponadto dodatkowo wykonano testy sprawdzające przykurcze mięśni biodrowo – lędźwiowych /test Thomasa/, obręczy barkowej /test ścienny/, mięśni kulszowo – goleniowych i mierzono gibkość i ruchomość odcinkową kręgosłupa /test normy „0”/*.
W roku szkolnym 2003/2004 badaniem objęto 53 dzieci, natomiast w roku 2004/2005 – 49 dzieci.

*/ norma „0” – w skłonie w przód dotknięcie palcami dłoni podłoża

Wśród wszystkich przebadanych na początku roku dzieci rozpoznano następujące rodzaje wad:

WADA

2003/2004

2004/2005

Skolioza

31

23

Skolioza z rotacją

16

18

DR

8

7

DC

24

17

DP

5

6

PPL-Valg

41

40

G-Valg

12

19

 

PRZYKURCZE

2003/2004

2004/2005

Przykurcz mm. kulszowo-goleniowych

31

39

Przykurcz mm. biodrowo-lędźwiowych

24

26

Przykurcz mm. obręczy barkowej

5

12

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

29

31

 

Efekty końcowe procesu korekcyjnego w roku 2003/2004 wykazały:

WADY

LICZBA WAD

LICZBA POPRAW

LICZBA STABILIZACJI

Skoliozy

31

28

3

Skoliozy z rotacją

16

10

6

DR

8

5

3

DC

24

15

9

DP

5

2

3

PPL-Valg

41

28

13

G-Valg

12

5

7

 

PRZYKURCZE

LICZBA WYSTĘPOWANIA

LICZBA POPRAW

Przykurcz mm kulszowo-goleniowych

31

24

Przykurcz mm biodrowo-lędźwiowych

24

16

Przykurcz mm obręczy barkowej

8

6

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

29

27

 

Efekty końcowe procesu korekcyjnego w roku 2004/2005 wykazały:

WADY

LICZBA WAD

LICZBA POPRAW

LICZBA STABILIZACJI

Skoliozy

23

13

10

Skoliozy z rotacją

18

11

7

DR

7

3

4

DC

17

9

8

DP

6

4

2

PPL-Valg

40

29

11

G-Valg

19

10

9

PRZYKURCZE

LICZBA WYTEPOWANIA

LICZBA POPRAW

Przykurcz mm kulszowo-goleniowych

39

31

Przykurcz mm biodrowo-lędźwiowych

26

23

Przykurcz mm obręczy barkowej

12

8

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

31

28

 

OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ

Analiza wyników przeprowadzonych badań wykazała mały odsetek badanych bez odchyleń w budowie habitualnej czyli właściwej dla wzorca danego wieku rozwojowego.
Najczęściej rozpoznanymi wadami wśród wszystkich badanych były boczne skrzywienia kręgosłupa czyli skoliozy. W roku szkolnym 2003/2004 było to 47 przypadków w tym 16 z rotacją, a rok później czyli w roku szkolnym 2004/2005 było ich 41 w tym 18 z rotacją.
Wśród innych wad rozpoznano plecy wklęsłe (Dorsum Concavum) analogicznie 24 na 53 w 2003/2004 i 17 na 49 w roku 2004/2005. Stopy płasko – koślawe (PPL-Valg) 41 na 53 w 2003/2004 i 40 na 49 w 2004/2005.
Uzyskane wyniki dowodzą, że występowanie wad postawy wśród dzieci w wieku przedszkolnym jest coraz częste. Przyczyn należy dopatrywać się głównie w trzech sferach czynników: środowiskowych przedszkole, szkoła, dom, morfologicznych /dystonia/ i fizjologicznych /nawyk nieodpowiedniego stania siedzenia/. Problemy te narastają z chwilą rozpoczęcia nauki w szkole (oddziale zerowym), ponieważ kształcenie intelektu odbywa się przeważnie kosztem narządu ruchu. Spędzanie przeciętnie 4 – 7 godzin dziennie, a niekiedy więcej, w pozycji siedzącej – jednostronna, często niewygodna, pozycja, absorbująca praca umysłowa lub zabawa, jak również znużenie mogą powodować wadliwość postawy ciała.
Do niepokojących objawów należy zaliczyć również ograniczenie ruchomości stawowej, zwłaszcza w obrębie stawów biodrowych. W roku 2003/2004 przykurcz mm. biodrowo – lędźwiowych stwierdzono w 24 przypadkach na 53 uczestników zajęć gkk, a w następnym roku 26 przypadków na 49 uczestników. Najmniej korzystny wynik wśród testów oceniających elastyczność mięśni odnotowano w przypadku mm. kulszowo – goleniowych 31 na 53 w 2003/2004 i 39 na 49 w 2004/2005. Pomiar gibkości, którym objęto ogólnie 102 dzieci w ciągu dwóch lat wykazał, że 60 pośród nich nie spełniało normy „0” . W 55 przypadkach po zastosowaniu ćwiczeń specjalistycznych zaobserwowano znaczącą poprawę.


WNIOSKI

  1. Występowanie wad postawy ciała u dzieci w wieku przedszkolnym wiąże się z osłabionym gorsetem mięśniowym i przykurczami w stawach biodrowych i kolanowych.
  2. Skoliozy u badanych dzieci to skoliozy funkcjonalne, które poddają się korekcji czyli są odwracalne.
  3. W roku szkolnym 2003/2004 uzyskano 81% popraw we wszystkich przypadkach skolioz, 86% popraw występujących przykurczy, 62% popraw w przypadkach wad kończyn dolnych. W pozostałych przypadkach osiągnięto stabilizację. Nie zanotowano żadnej progresji.
  4. W roku szkolnym 2004/05 uzyskano 85% popraw we wszystkich przypadkach skolioz, 81% popraw występujących przykurczy, 60% popraw w przypadkach wad kończyn dolnych. W pozostałych przypadkach osiągnięto stabilizację. Nie zanotowano żadnej progresji.

Grażyna Kempys, Ewa Kowalska, Jadwiga Nabielska

Wady postawy ciała uznano w końcu dwudziestego wieku jako zjawiska o charakterze społecznym co sprawiło, że problem ten znalazł się w kręgu zainteresowania nie tylko poszczególnych osób i całych zespołów badawczych, ale doprowadził w 1985 r. do wydania przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania specjalnego rozporządzenia o organizacji gimnastyki korekcyjno – kompensacyjnej w naszym kraju.  Informacje będące podstawą podjęcia takich działań dotyczyły niepokojącego stanu zdrowia dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, u których coraz częściej rozpoznawano wady postawy ciała. W początkach lat osiemdziesiątych mówiono o problemie dotyczącym około 30 % populacji, kiedy dzisiaj otwarcie wyraża się przekonanie o skali rzędu 70 – 80 % dzieci i młodzieży w wieku szkolnym i wczesnoszkolnym.
Pomimo ponad dwudziestoletniej działalności naszej placówki, która powstała jako odpowiedź i panaceum na zagrożenia spowodowane tym zjawiskiem nie można jednoznacznie stwierdzić, że zrobiono już wszystko w tym zakresie. Kiedy w latach osiemdziesiątych XX w. wskazywano na rozpoczęcie nauki w szkole jako okresu najbardziej sprzyjającego powstawaniu wad postawy ciała u dzieci, obecnie granica tego problemu uległa gwałtownemu obniżeniu.
Wiek 5 – 7 lat jest uważany za okres krytyczny dla posturogenezy, wtedy właśnie rozpoznaje się najwięcej wad postawy ciała. Związane jest to z pewnością ze zmianą trybu życia dzieci, polegającą na przejściu  ze swobodnego indywidualnie  regulowanego reżimu ruchu, wysiłku i odpoczynku w narzucony kilkugodzinny system przebywania w pozycji siedzącej często w niewłaściwych warunkach. Częściowo wadom tym można zapobiec przez odpowiednią profilaktykę i właściwe postępowanie korekcyjne.
Na podstawie doświadczeń własnych w ramach prac zespołu metodycznego naszej placówki uznałyśmy, że warto stworzyć kompleksowy program pracy na potrzeby gimnastyki korekcyjnej dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.

MATERIAŁ I METODY BADAŃ

W przedszkolu nr 50 przeprowadzono badania postawy ciała w latach szkolnym 2003/2004 i 2004/2005. W badaniach uczestniczyły dzieci zakwalifikowane na zajęcia gimnastyki korekcyjnej przez lekarza ortopedę. Przez okres dwóch lat dzieci te ćwiczyły w zespołach 6 – 8 osobowych, dwa razy w tygodniu, wg proponowanego przez autorki programu korekcyjnego przy zachowaniu wysokiej indywidualizacji doboru ćwiczeń korekcyjnych. Każde z nich  ćwiczyło w domu pod kontrolą rodziców  realizując zestaw indywidualnych ćwiczeń dobranych odpowiednio do rozpoznanych u nich wad postawy ciała jak i możliwości dziecka. Dzieci badane były dwukrotnie na początku i na końcu roku szkolnego. W badaniach wykorzystano sylwetkową i punktową metodę oceny postawy ciała wg Kasperczyka. Zwracano uwagę na ustawienie głowy, barków, łopatek, bioder, oceniano wysklepienie i kształt klatki piersiowej oraz przednio – tylne krzywizny kręgosłupa oraz ukształtowanie kolan, wysklepienie stóp, ustawienie pięt. Sprawdzono występowanie garbu żebrowego lub wału lędźwiowego, asymetrii  trójkątów tali i odchylenia kręgosłupa od osi w płaszczyźnie czołowej. Ponadto dodatkowo wykonano testy sprawdzające przykurcze mięśni biodrowo – lędźwiowych /test Thomasa/, obręczy barkowej /test ścienny/, mięśni  kulszowo – goleniowych i mierzono gibkość i ruchomość odcinkową kręgosłupa /test normy „0”/*.
W roku szkolnym 2003/2004 badaniem objęto 53 dzieci, natomiast w roku 2004/2005 – 49 dzieci.

*/ norma „0” – w skłonie w przód dotknięcie palcami dłoni podłoża

Wśród wszystkich przebadanych na początku roku dzieci rozpoznano następujące rodzaje wad:

WADA

2003/2004

2004/2005

Skolioza

31

23

Skolioza z rotacją

16

18

DR

8

7

DC

24

17

DP

5

6

PPL-Valg

41

40

G-Valg

12

19

 

 

PRZYKURCZE

2003/2004

2004/2005

Przykurcz mm. kulszowo-goleniowych

31

39

Przykurcz mm. biodrowo-lędźwiowych

24

26

Przykurcz mm. obręczy barkowej

5

12

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

29

31

 

Efekty końcowe procesu korekcyjnego w roku 2003/2004 wykazały:

 

WADY

LICZBA WAD

LICZBA POPRAW

LICZBA STABILIZACJI

Skoliozy

31

28

3

Skoliozy z rotacją

16

10

6

DR

8

5

3

DC

24

15

9

DP

5

2

3

PPL-Valg

41

28

13

G-Valg

12

5

7

 

 

PRZYKURCZE

LICZBA WYSTĘPOWANIA

LICZBA POPRAW

Przykurcz mm kulszowo-goleniowych

31

24

Przykurcz mm biodrowo-lędźwiowych

24

16

Przykurcz mm obręczy barkowej

8

6

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

29

27

 

Efekty końcowe procesu korekcyjnego w roku 2004/2005 wykazały:

 

WADY

LICZBA WAD

LICZBA POPRAW

LICZBA STABILIZACJI

Skoliozy

23

13

10

Skoliozy z rotacją

18

11

7

DR

7

3

4

DC

17

9

8

DP

6

4

2

PPL-Valg

40

29

11

G-Valg

19

10

9

 

PRZYKURCZE

LICZBA WYTEPOWANIA

LICZBA POPRAW

Przykurcz mm kulszowo-goleniowych

39

31

Przykurcz mm biodrowo-lędźwiowych

26

23

Przykurcz mm obręczy barkowej

12

8

Dzieci nie spełniające normy „0” w pomiarze gibkości

31

28

 

OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ

Analiza wyników przeprowadzonych badań wykazała mały odsetek badanych bez odchyleń w budowie habitualnej czyli właściwej dla wzorca danego wieku rozwojowego.   
Najczęściej rozpoznanymi wadami wśród wszystkich badanych były boczne skrzywienia kręgosłupa czyli skoliozy. W roku szkolnym 2003/2004 było to 47 przypadków w tym 16 z rotacją, a rok później czyli w roku szkolnym 2004/2005 było ich 41 w tym 18 z rotacją.
Wśród innych wad rozpoznano plecy wklęsłe (Dorsum Concavum) analogicznie 24 na 53 w 2003/2004 i 17 na 49 w roku 2004/2005. Stopy płasko – koślawe (PPL-Valg) 41 na 53 w 2003/2004 i 40 na 49 w 2004/2005.
Uzyskane wyniki dowodzą, że występowanie wad postawy wśród dzieci w wieku przedszkolnym jest coraz częste. Przyczyn należy dopatrywać się głównie w trzech sferach czynników: środowiskowych przedszkole, szkoła, dom, morfologicznych /dystonia/ i fizjologicznych /nawyk nieodpowiedniego stania siedzenia/. Problemy te narastają z chwilą rozpoczęcia nauki w szkole (oddziale zerowym), ponieważ kształcenie intelektu odbywa się przeważnie kosztem  narządu ruchu. Spędzanie przeciętnie 4 – 7 godzin dziennie, a niekiedy więcej, w pozycji siedzącej – jednostronna, często niewygodna, pozycja, absorbująca praca umysłowa lub zabawa, jak również znużenie mogą powodować wadliwość postawy ciała.
Do niepokojących objawów należy zaliczyć również ograniczenie ruchomości stawowej, zwłaszcza w obrębie stawów biodrowych. W roku 2003/2004 przykurcz mm. biodrowo – lędźwiowych stwierdzono w 24 przypadkach na 53 uczestników zajęć gkk, a w następnym roku 26 przypadków na 49 uczestników. Najmniej korzystny wynik  wśród testów oceniających elastyczność mięśni odnotowano w przypadku mm. kulszowo – goleniowych 31 na 53 w 2003/2004 i 39 na 49 w 2004/2005.  Pomiar gibkości, którym objęto ogólnie 102 dzieci w ciągu dwóch lat wykazał,  że  60 pośród nich nie spełniało normy „0” . W 55 przypadkach po zastosowaniu ćwiczeń specjalistycznych zaobserwowano znaczącą poprawę.


WNIOSKI

  1. Występowanie wad postawy ciała u dzieci w wieku przedszkolnym wiąże się z osłabionym gorsetem mięśniowym i przykurczami w stawach biodrowych i kolanowych.
  2. Skoliozy u badanych dzieci to skoliozy funkcjonalne, które poddają się korekcji czyli są odwracalne.
  3. W roku szkolnym 2003/2004 uzyskano 81% popraw we wszystkich przypadkach skolioz, 86% popraw występujących przykurczy, 62% popraw w przypadkach wad kończyn dolnych. W pozostałych przypadkach osiągnięto stabilizację. Nie zanotowano żadnej progresji.
  4. W roku szkolnym 2004/05 uzyskano 85% popraw we wszystkich przypadkach skolioz, 81% popraw występujących przykurczy, 60% popraw w przypadkach wad kończyn dolnych. W pozostałych przypadkach  osiągnięto stabilizację. Nie zanotowano żadnej progresji.